Nauczyciel znany jako Budda mieszkał w północnych Indiach między połową szóstego a połową czwartego wieku przed erą powszechną. W starożytnych Indiach tytułowy budda odnosił się do istoty oświeconej, która obudziła się ze snu niewiedzy i osiągnęła wolność od cierpienia. Zgodnie z różnymi tradycjami buddyzmu, buddy istniały w przeszłości i będą istnieć w przyszłości. Niektórzy buddyści wierzą, że na każdy wiek historyczny istnieje tylko jeden budda, inni, że wszystkie istoty staną się buddami, ponieważ posiadają naturę buddy (tathagatagarbha).

Postać historyczna zwana Buddą (której życie jest znane głównie dzięki legendzie) urodziła się na północnym skraju dorzecza rzeki Ganges, na obrzeżach starożytnej cywilizacji północnych Indii, w dzisiejszym południowym Nepalu. Mówi się, że żyje on od 80 lat. Jego nazwisko rodowe brzmiało Gautama (w sanskrycie) lub Gotama (w Pali), a jego imię brzmiało Siddhartha (w sanskrycie: “ten, który osiąga swój cel”) lub Siddhattha (w Pali). Często nazywany jest Shakyamuni, “mędrzecem klanu Shakya”. W tekstach buddyjskich najczęściej mówi się o nim jako o Bhagawacie (często tłumaczonym jako “Pan”), a on sam nazywa siebie Tathagatą, co może oznaczać zarówno “ten, który tak przybył”, jak i “ten, który tak odszedł”. Tradycyjne źródła w dniu jego śmierci – lub, w języku tradycji, jego “przejście w nirwanę” – obejmują okres od 2420 do 290 roku przed naszą erą. Stypendium w XX wieku znacznie ograniczyło ten zakres, z opinią ogólnie podzieloną między tych, którzy uważali, że żył od około 563 do 483 roku p.n.e. i tych, którzy uważali, że żył około stu lat później.

Informacje o jego życiu pochodzą w dużej mierze z tekstów buddyjskich, z których najwcześniejsze powstały na krótko przed początkiem ery powszechnej, a więc kilka wieków po jego śmierci. Jednak według tradycyjnych przekazów, Budda urodził się w rządzącym klanie Siakia i był członkiem kasty Kshatriya, czyli wojownika. Jego matka, Maha Maya, śniła pewnej nocy, że słoń wszedł do jej łona, a 10 księżycowych miesięcy później, podczas spaceru w ogrodzie Lumbini, jej syn wyłonił się spod jej prawej ręki. Jego wczesne życie było luksusem i wygodą, a ojciec chronił go przed narażeniem na choroby świata, w tym starość, choroby i śmierć. W wieku 16 lat ożenił się z księżniczką Yashodharą, która w końcu urodziła mu syna. W wieku 29 lat książę miał jednak głębokie doświadczenie, gdy po raz pierwszy obserwował cierpienia świata podczas przejażdżek rydwanów poza pałacem. Postanowił wtedy wyrzec się swojego bogactwa i rodziny i żyć jak asceta. W ciągu następnych sześciu lat praktykował medytację z kilkoma nauczycielami, a następnie, z pięcioma towarzyszami, podjął się życia ekstremalnego umartwienia siebie. Pewnego dnia, podczas kąpieli w rzece, zemdlał ze słabości i doszedł do wniosku, że umartwienie nie jest drogą do wyzwolenia się z cierpienia. Porzucając życie skrajnej ascezy, książę usiadł w medytacji pod drzewem i otrzymał oświecenie, utożsamiane niekiedy ze zrozumieniem Cztery Szlachetne Prawdy.

Przez następne 45 lat Budda rozpowszechniał swoje przesłanie w północno-wschodnich Indiach, zakładał zakony mnichów i mniszek oraz przyjmował patronat królów i kupców. W wieku 80 lat poważnie zachorował. Następnie po raz ostatni spotkał się ze swoimi uczniami, aby przekazać im swoje ostateczne instrukcje i przeszedł do nirwany. Jego ciało zostało następnie skremowane, a relikwie rozdane i zapisane w stupach (pomniki pogrzebowe, które zwykle zawierały relikwie), gdzie miały być czczone.